Jednocześnie znaczna część klientów nie ma pełnej wiedzy co do tego, czym dokładnie jest ekożywność, jak również co do zasad jej certyfikacji. Może wynikać to z faktu, że na polskim rynku obserwujemy wiele produktów spożywczych oznaczanych jako zdrowe, naturalne, tradycyjne, posiadające określone certyfikaty krajowe czy też zagraniczne¹. Występowanie dużej liczby tych oznaczeń, jak również nierzetelny sposób etykietowania produktów może wpływać na niezrozumienie przez odbiorców, co właściwie kryje się pod pojęciem żywności ekologicznej. Trzeba zaznaczyć w tym miejscu, że obowiązek udzielania informacji o żywności (oznakowania) co do zasady spoczywa na producencie, jednak to wszystkie podmioty występujące w łańcuchu dostaw ekożywności, poczynając od momentu wytworzenia do dostarczenia jej konsumentowi, są zobowiązane przestrzegać przepisów unijnych w zakresie ekologicznego procesu produkcyjnego.

Co należy rozumieć przez „żywność”?

W pierwszej kolejności, aby przybliżyć zagadnienie dotyczące żywności ekologicznej, warto odpowiedzieć na pytanie, jak na gruncie przepisów prawa jest rozumiana sama „żywność”. Zgodnie z rozporządzeniem 178/2002² „żywność” lub też „środek spożywczy” to jakakolwiek substancja lub produkty, przetworzone, częściowo przetworzone i nieprzetworzone, przeznaczone do spożycia przez ludzi lub których spożycia przez ludzi można się spodziewać. Prawodawca zmierza w ten sposób do eliminacji wątpliwości związanych z tzw. produktami z pogranicza (ang. borderline products),czyli takimi, których zakwalifikowanie do jednej z kategorii uregulowanych przez obowiązujące prawo pozostaje problematyczne. Wobec tak brzmiącej definicji środka spożywczego może wystarczyć, żeby co do danego wyrobu pojawiło się racjonalne prawdopodobieństwo spożycia go przez człowieka, aby uznać, iż produkt ten należy do kategorii żywności. Jednocześnie w dalszej części rozporządzenie 178/2002 precyzuje, że środek spożywczy to także:

• napoje,
• guma do żucia oraz
• wszelkie substancje, łącznie z wodą, świadomie dodane do żywności podczas jej wytwarzania, przygotowania lub obróbki.

Żywnością nie są natomiast takie kategorie produktów jak:

• pasze,
• żywe zwierzęta (chyba że mają być one wprowadzone na rynek do spożycia przez ludzi),
• rośliny przed dokonaniem zbiorów,
• produkty lecznicze,
• kosmetyki,
• tytoń i wyroby tytoniowe,
• narkotyki i substancje psychotropowe,
• pozostałości i zanieczyszczenia.

Ogólne zasady znakowania żywności

W celu wypracowania wysokiego poziomu ochrony zdrowia konsumentów, w tym również zapewnienia konsumentom dokonywania świadomych wyborów w zakresie spożywanej żywności, rozporządzenie 1169/2011³ ustanawia zasady oznakowania żywności. Stanowi ono, że informacje dotyczące żywności muszą być rzetelne, jasne oraz łatwe do zrozumienia dla konsumenta. Podstawową zasadą jest bowiem to, żeby informacje te nie wprowadzały w błąd. Trzeba podkreślić, że powyższe reguły nie odnoszą się jedynie do etykietowania żywności, ale mają zastosowanie także w reklamie oraz sposobie prezentacji środków spożywczych. Rozporządzenie 1169/2011 wskazuje przy tym wprost, że informacje na temat żywności nie mogą przypisywać środkowi spożywczemu właściwości zapobiegania chorobom czy też leczenia chorób u ludzi, jak również odwoływać się do takich właściwości⁴. W celu realizacji zasad ogólnych dotyczących oznakowania żywności ww. rozporządzenie przewiduje zakres informacji obowiązkowo zamieszczanych wraz z żywnością. Należy jednak wskazać, że istnieje szereg przepisów szczególnych, które mają zastosowanie do określonych środków spożywczych, m.in. do suplementów diety, wód mineralnych czy środków spożywczych specjalnego przeznaczenia.

Obowiązkowe elementy oznakowania żywności

Do podstawowych i jednocześnie obowiązkowych informacji na temat żywności umieszczanych przez producenta wraz z żywnością należą:

1. nazwa żywności;
2. wykaz składników;
3. wszelkie składniki lub substancje pomocnicze w przetwórstwie wymienione w załączniku II do rozporządzenia 1169/2011⁵ lub uzyskane z substancji lub produktów wymienionych w tym załączniku, powodujące alergie lub reakcje nietolerancji, użyte przy wytworzeniu lub przygotowywaniu żywności i nadal obecne w produkcie gotowym, nawet jeżeli ich forma uległa zmianie;
4. ilość określonych składników lub kategorii składników;
5. ilość netto żywności;
6. data minimalnej trwałości lub termin przydatności do spożycia;
7. wszelkie specjalne warunki przechowywania lub warunki użycia,
8. nazwa lub firma i adres podmiotu działającego na rynku spożywczym odpowiedzialnego za informacje na temat żywności; jest nim podmiot, który wprowadza żywność pod własną nazwą lub firmą lub – jeżeli podmiot ten nie prowadzi działalności w Unii Europejskiej – importer danego środka spożywczego na rynek Unii);
9. kraj lub miejsce pochodzenia;
10. instrukcja użycia (w przypadku gdy jej brak utrudniałby odpowiednie użycie danego środka spożywczego);
11. rzeczywista zawartość objętościowa alkoholu w przypadku napojów o zawartości alkoholu większej niż 1,2% objętościowo;
12. informacja o wartości odżywczej.

Wszystkie powyższe informacje muszą być dobrze widoczne, wyraźnie i czytelne oraz nie mogą być w żaden sposób ukryte czy zasłonięte. Ponadto istnieje obowiązek podawania ich w języku łatwo zrozumiałym dla konsumentów z państw członkowskich, w których dany środek spożywczy jest wprowadzany na rynek. Zasadę tę precyzuje polska ustawa o bezpieczeństwie żywności i żywienia⁶, która wprowadza wymóg oznakowania żywności znajdującej się w obrocie na terytorium Polski w języku polskim. Zasada ta jednocześnie nie stoi na przeszkodzie, by żywność była oznakowana dodatkowo w innych językach.

Trzeba wskazać ponadto, że wszystkie powyżej wymienione informacje muszą być umieszczane w przypadku towarów paczkowanych, natomiast w odniesieniu do produktów niepaczkowanych muszą zostać wskazane wyłącznie informacje z przywołanego wcześniej punktu trzeciego dotyczącego substancji i produktów powodujących alergie lub reakcje nietolerancji.

Żywność ekologiczna i ogólne wymogi jej oznakowania

Zarówno polskie, jak i unijne ustawodawstwo w szczegółowy sposób reguluje wiele zagadnień dotyczących żywności, także tej pochodzącej z produkcji ekologicznej. Obowiązujące przepisy prawa przewidują definicję żywności ekologicznej, wymogi w zakresie jej procesu produkcyjnego czy oznakowania.

Żywność ekologiczna jest żywnością pochodzącą z produkcji ekologicznej zakładającej stosowanie metod określonych w rozporządzeniu 834/2007⁷ na wszystkich etapach produkcji, przygotowania i dystrybucji. Obejmują one każdy etap, zaczynając od produkcji wstępnej produktu ekologicznego poprzez jego przechowywanie, przetwarzanie, transport, sprzedaż lub zaopatrzenie ostatecznego konsumenta, a także w określonych przypadkach –znakowanie, reklamę, import, eksport oraz działania podwykonawcze.

Zastosowanie terminów związanych z produkcją ekologiczną w znakowaniu, materiałach reklamowych lub dokumentach handlowych w odniesieniu do produktu lub jego składników jest równoznaczne z tym, że zostały one uzyskane zgodnie z przepisami określonymi w ww. rozporządzeniu. Terminami odnoszącymi się do produkcji ekologicznej są m.in. takie oznaczenia jak: „ekologiczny”, „organiczny”, ich pochodne lub wersje skrócone, jak np. „bio” i „eko”.

Podkreślenia wymaga przy tym fakt, że obowiązuje zakaz stosowania terminów (w tym także w znakach towarowych), praktyk znakowania czy reklamy, które mogą wprowadzić w błąd konsumentów lub użytkowników poprzez sugerowanie, że dany produkt czy też jego składnik spełnia regulacje prawne dotyczące produkcji ekologicznej.

Ponadto stosowanie terminów związanych z produkcją ekologiczną jest zakazane w odniesieniu do produktu, w którego etykietowaniu lub reklamie należy zaznaczyć, że zawiera on GMO, składa się z GMO lub został wyprodukowany z GMO zgodnie z unijnymi przepisami.

Zasady oznakowania produktów ekologicznych nieco różnią się w przypadku produktów ekologicznych żywych lub nieprzetworzonych oraz przetworzonych. W przypadku dwóch pierwszych w zakresie znakowania i reklamy stosuje się terminy odnoszące się do ekologicznej metody produkcji w przypadku, gdy wszystkie składniki tego produktu zostały wyprodukowane zgodnie z wymogami zawartymi w rozporządzeniu 834/2007.

Natomiast odnośnie do żywności przetworzonej stosowanie tych terminów w opisie handlowym możliwe jest w przypadku, gdy

• co najmniej 95% masy jej składników pochodzenia rolniczego stanowią składniki ekologiczne oraz
• żywność ta spełnia ogólne zasady ekologicznej produkcji żywności przetworzonej⁸.

Do powyższych zasad należą m.in.: wymóg przygotowania przetworzonej żywności ekologicznej w taki sposób, by była ona oddzielona w czasie lub przestrzeni od przygotowania tzw. żywności konwencjonalnej, czy też wymóg, by produkty ekologiczne wytwarzane były w przeważającej części ze składników pochodzenia rolniczego. W tym wypadku nie uwzględnia się jednak dodatków, takich jak woda oraz sól kuchenna.

Tak jak zostało to wcześniej wskazane, produkty ekologiczne nie mogą zawierać jakichkolwiek składników pochodzących z organizmów modyfikowanych genetycznie, a co więcej, nie mogą być poddawane promieniowaniu jonizującemu.

Obowiązkowe elementy oznakowania produktów ekologicznych

Rozporządzenie 834/2007 przewiduje, że w przypadku produktów spełniających wymogi produkcji ekologicznej obowiązkowo umieszczane są:

• w oznakowaniu – numer identyfikacyjny organu kontrolnego lub jednostki certyfikującej, której podlega podmiot gospodarczy dokonujący ostatniej czynności produkcyjnej lub przygotowawczej;
• na opakowaniu – umieszcza się poniższe logo produkcji ekologicznej Unii Europejskiej⁹ (wymóg ten dotyczy towarów paczkowanych)

Logo to powstało z połączenia flagi Unii Europejskiej oraz liścia, symbolu natury. Może być używane jedynie w wypadku, gdy dany produkt został wyprodukowany zgodnie z wymogami rozporządzenia nr 834/2007 oraz innych regulacji unijnych dotyczących produkcji ekologicznej, takich jak rozporządzenie nr 889/2008 oraz nr 1235/2008¹⁰.

Jego stosowanie nie stoi na przeszkodzie używaniu także krajowych i prywatnych logo potwierdzających spełnianie wymogów w zakresie produkcji ekologicznej. W przypadku użycia unijnego logo produkcji ekologicznej, w tym samym polu widzenia co ono umieszcza się oznaczenie miejsca, gdzie wyprodukowano nieprzetworzone produkty rolnicze, z których wytworzono końcowy produkt.

Oznaczenie miejsca przybiera następujące formy:

• jeżeli surowiec rolniczy został wyprodukowany na terenie UE, oznaczenie to jest następujące: „rolnictwo UE”;
• jeżeli natomiast surowiec wyprodukowano poza terytorium UE, wskazywana jest wówczas informacja „rolnictwo spoza UE”;
• z kolei w przypadku gdy część surowców została wyprodukowana w UE, a część poza UE, wskazuje się wówczas oznaczenie „rolnictwo UE/spoza UE”.

Warto przy tym zaznaczyć, że wówczas, gdy wszystkie surowce danego produktu wyprodukowano w danym kraju, dozwolone jest, by oznaczenie „UE” lub „spoza UE” zostało zastąpione lub uzupełnione nazwą tego kraju.

Kontrola i certyfikacja

Przepisy unijne przewidują, że każdy producent, który produkuje, przygotowuje, przechowuje lub przywozi z kraju trzeciego produkty ekologiczne jeszcze przed wprowadzeniem ich na rynek, obowiązany jest zgłosić swą działalność właściwym organom krajowym, jak również przekazać zgodę na objęcie jego działań systemem kontroli. System kontroli ustalany jest przez państwa członkowskie, które wyznaczają organy odpowiedzialne za przeprowadzanie inspekcji w zakresie wypełniania zobowiązań wynikających z przepisów ekologicznego prawa żywnościowego¹¹.

W celu skutecznej realizacji przepisów powyższych regulacji na terytorium Polski została uchwalona ustawa o rolnictwie ekologicznym¹². Przewiduje ona, że podmiot gospodarczy planujący podjęcie działalności w zakresie ekologicznej uprawy roślin i utrzymania zwierząt składa zgłoszenie podjęcia działalności w zakresie rolnictwa ekologicznego do wybranej jednostki certyfikującej na formularzu opracowanym przez Głównego Inspektora Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych. Jednostkami certyfikującymi kontrolującymi proces produkcji ekologicznej są niezależne prywatne podmioty, które w Polsce zostają upoważnione przez ministra do spraw rolnictwa. Aktualnie na terytorium Polski funkcjonuje dwanaście takich jednostek¹³.

Obowiązujące przepisy przewidują, że to producent oraz jednostka certyfikująca odpowiada za jakość produktów ekologicznych. Po dostarczeniu zgłoszenia do podjęcia działalności w zakresie rolnictwa ekologicznego oraz zawarciu umowy z jednostką certyfikującą producent ekologiczny przekazuje tej jednostce pełną dokumentację konieczną do oceny zakładu i procesu prowadzonej działalności. Po przeprowadzeniu kontroli i uznaniu, że producent ekologiczny spełnia regulacje dotyczące rolnictwa ekologicznego, jednostka certyfikująca wydaje na jego rzecz certyfikat potwierdzający tę okoliczność. Jednostki certyfikujące dodatkowo przeprowadzają wizyty kontrolne, które odbywają się co najmniej raz w roku. Warto zaznaczyć, że w ramach systemu kontroli jednostki certyfikujące mają prawo pobierać i poddawać analizie próbki żywności w celu wykrycia ewentualnych niezgodności, m.in. w zakresie istnienia niedozwolonych produktów w produkcji ekologicznej, ewentualnego skażenia czy w zakresie spełniania wymogów dotyczących technik produkcji ekologicznej.

Na producencie spoczywa także obowiązek zapewnienia, aby transport produktów ekologicznych do innych jednostek (m.in. hurtowników i detalistów) odbywał się wyłącznie w odpowiednim opakowaniu, pojemnikach lub pojazdach zamkniętych w ten sposób, aby uniemożliwić ewentualne dokonanie zamiany zawartości. Ponadto producent ten jest zobligowany prowadzić ewidencję działań transportowych i w wypadku wystąpienia z takim żądaniem udostępnić ją jednostce certyfikującej.

Co więcej, producent odpowiada za prawidłowe przechowywanie ekożywności. Musi być ona przede wszystkim fizycznie lub chronologicznie odseparowana od żywności nieekologicznej. Producent w razie prowadzenia działań na produktach ekologicznych musi uprzednio zadbać o odpowiednie oczyszczenie urządzeń produkcyjnych.

Należy podkreślić, że w przypadku gdy w danym zakładzie produkcyjnym jest prowadzona równolegle produkcja żywności ekologicznej oraz konwencjonalnej, część zakładu oddana do prowadzenia produkcji żywności konwencjonalnej również podlega kontroli. Podmiot gospodarczy prowadzący działalność w tym zakresie informuje jednostkę certyfikującą o dokładnych ilościach produktów wyprodukowanych w swoich jednostkach produkcyjnych, a także potwierdza zastosowanie środków podjętych celem odseparowania produktów.

Odpowiedzialność spoczywa także na podwykonawcach, którym podmiot gospodarczy prowadzący działalność w zakresie rolnictwa ekologicznego na podstawie umowy zleci działania na etapie przygotowania produktów ekologicznych. Podwykonawcy są objęci systemem kontroli jako podmioty uczestniczące w procesie produkcyjnym. Nie mogą oni zatem prowadzić działalności na podstawie certyfikatu należącego do zlecającego mu działania ekoproducenta. Ich obowiązkiem jest zgłoszenie podjęcia działalności w zakresie rolnictwa ekologicznego.

Zakaz wprowadzania w błąd konsumentów

Wszystkie wymogi wskazane zarówno w przepisach unijnych jak i krajowych oraz inne kwestie zaakcentowane w niniejszym opracowaniu – w tym w szczególności obowiązek zgłoszenia podjęcia działalności w zakresie rolnictwa ekologicznego, system kontroli czy określone zasady oznakowania żywności ekologicznej – mają na celu ograniczenie ryzyka wprowadzenia w błąd konsumentów. Z tych także względów polska ustawa o rolnictwie ekologicznym penalizuje działania podmiotu, który:

• wprowadza do obrotu produkt jako produkt rolnictwa ekologicznego, który nie spełnia wymagań przepisów dotyczących żywności ekologicznej,
• wprowadza do obrotu produkt, który został oznakowany jako produkt rolnictwa ekologicznego, z naruszeniem przepisów dotyczących oznakowania ekożywności.

Podmiot taki podlega bowiem karze pieniężnej w wysokości do 200% korzyści majątkowej uzyskanej lub którą mógłby uzyskać za wprowadzone do obrotu produkty, nie niższej jednak niż 500 zł. Niezależnie od kary pieniężnej, podmiot ten może być zmuszony do niezwłocznego wycofania z rynku na własny koszt produktów niespełniających powyższych wymogów.

Nie należy zapominać także, że mylne oznakowanie produktu może stanowić czyn nieuczciwej konkurencji w świetle ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji¹⁴, która zakazuje stosowania wprowadzającego w błąd oznaczenia towarów. Należy zaznaczyć, że zakaz ten dotyczy także prowadzenia reklamy wprowadzającej w błąd odbiorców i mogącej przez to wpłynąć na ich decyzję co do nabycia takiego towaru.

W podsumowaniu należy stwierdzić, że produkcja ekologiczna wiąże się z wieloma obostrzeniami. Każdy podmiot uczestniczący na którymkolwiek z etapów produkcji, przygotowania i dystrybucji ekożywności jest zobowiązany do przestrzegania szeregu regulacji unijnych oraz krajowych. Najważniejszą jednak zasadą, którą podmioty te powinny kierować się w swojej działalności, jest reguła niewprowadzenia konsumentów w błąd. Zasada ta jest bowiem punktem wyjścia dla pozostałych obowiązków nałożonych na te podmioty przez aktualne przepisy.

Marta Chmielewska

aplikant radcowski

Kielar [&] Kołodziejczyk sp. k.